Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 1946 đến Ngày Văn hóa Việt Nam hôm nay, văn hóa luôn là hồn cốt của dân tộc, sức mạnh nội sinh và là nền tảng tinh thần của xã hội. Kế thừa mạch nguồn ấy, văn hóa tiếp tục thấm sâu vào đời sống, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Các đại biểu hoạt động văn hóa trong thời kỳ đầu xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam. Ảnh tư liệu.
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong hoàn cảnh muôn vàn khó khăn. Giữa những nhiệm vụ cấp bách bảo vệ chính quyền cách mạng, chống giặc đói, giặc dốt và nguy cơ ngoại xâm, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn dành sự quan tâm đặc biệt cho văn hóa. Bởi xây dựng một đất nước độc lập không chỉ cần chính quyền của Nhân dân, mà còn cần những con người có tri thức, đạo đức và ý thức làm chủ vận mệnh dân tộc.
Trên nền tảng Đề cương về Văn hóa Việt Nam năm 1943 với ba nguyên tắc dân tộc hóa, đại chúng hóa, khoa học hóa, ngày 24/11/1946, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Hội nghị có sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trưởng Ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn cùng hơn 200 đại biểu hoạt động văn hóa trong cả nước.
Trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập, Hội nghị có ý nghĩa quan trọng trong việc tập hợp đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, những người làm công tác văn hóa, cùng xác định phương hướng xây dựng nền văn hóa mới. Tư tưởng “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi” của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị đã trở thành chỉ dẫn có giá trị lâu dài, khẳng định văn hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần, mà còn góp phần định hướng nhận thức, bồi dưỡng nhân cách và khơi dậy trách nhiệm của mỗi người đối với đất nước.
Sau Hội nghị năm 1946, văn hóa tiếp tục đồng hành cùng cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Văn nghệ sĩ, trí thức và những người làm công tác văn hóa đã góp phần động viên lòng yêu nước, cổ vũ tinh thần kháng chiến, xây dựng đời sống mới. Năm 1948, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ hai được tổ chức tại Phú Thọ, tiếp tục xác định phương hướng phát triển văn hóa phục vụ sự nghiệp cách mạng. Văn hóa từng bước trở thành một mặt trận, gắn bó với nhiệm vụ kháng chiến, kiến quốc.
Qua các thời kỳ, văn hóa luôn gắn với nâng cao dân trí, phát triển giáo dục, xây dựng con người, gìn giữ bản sắc dân tộc và tiếp thu tinh hoa nhân loại. Năm 2021, Hội nghị Văn hóa toàn quốc được tổ chức nhằm triển khai Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước; nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển.
Nhìn lại chặng đường ấy, có thể thấy tư tưởng xuyên suốt: văn hóa phải gắn bó với Nhân dân, phục vụ sự nghiệp cách mạng và góp phần xây dựng con người. Giá trị văn hóa không chỉ hiện diện trong di sản, công trình hay tác phẩm nghệ thuật, mà còn thể hiện qua đạo đức, lối sống, cách ứng xử và trách nhiệm của mỗi người đối với cộng đồng.
Tiếp nối tư tưởng văn hóa soi đường, ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, thống nhất chọn ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam. Đây là dấu mốc quan trọng, thể hiện sự quan tâm của Đảng đối với văn hóa, khẳng định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước.
Ngày 24/4/2026, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, quy định ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam; người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương. Chính sách này không chỉ tôn vinh những giá trị văn hóa tốt đẹp mà còn tạo điều kiện để Nhân dân tham gia, sáng tạo và thụ hưởng các hoạt động văn hóa. Qua đó, văn hóa được quan tâm bằng những chủ trương, chính sách cụ thể, gắn với đời sống hằng ngày.
Việc chọn ngày 24/11 mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, gắn với ngày diễn ra Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946. Tám mươi năm sau, từ tư tưởng văn hóa soi đường đến việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam, có thể thấy sự kế thừa nhất quán trong nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Ngày Văn hóa Việt Nam còn là dịp khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Theo Kế hoạch tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam giai đoạn 2026 - 2030 của Thủ tướng Chính phủ, các hoạt động văn hóa được gắn kết với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11), tạo thành chuỗi sinh hoạt văn hóa tại cộng đồng, lấy người dân làm chủ thể.
Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, văn hóa Việt Nam được hun đúc từ lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường, lòng nhân ái và khát vọng vươn lên. Những giá trị ấy giúp dân tộc vượt qua nhiều thử thách, đồng thời tạo nên bản sắc riêng trong quá trình giao lưu, hội nhập với thế giới.
Trong kỷ nguyên phát triển mới, khi khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc đời sống xã hội, văn hóa càng cần được quan tâm đúng mức. Phát triển kinh tế phải đi đôi với phát triển văn hóa, xây dựng con người; tăng trưởng vật chất phải gắn với nâng cao đời sống tinh thần. Một xã hội phát triển bền vững không chỉ được đo bằng thành tựu kinh tế, mà còn bằng chất lượng cuộc sống, chuẩn mực đạo đức và sự gắn kết giữa con người với con người.
Để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, cần chú trọng xây dựng môi trường văn hóa từ gia đình, nhà trường đến cơ quan, đơn vị và cộng đồng dân cư. Cùng với bảo tồn di sản, phải phát huy vai trò của trí thức, văn nghệ sĩ, nghệ nhân và những người trực tiếp gìn giữ, sáng tạo văn hóa. Đặc biệt, cần quan tâm giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, giúp các em hiểu giá trị di sản và có ý thức tiếp nối những điều tốt đẹp mà cha ông để lại.
Ở mỗi địa phương, việc hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam cần hướng đến những hoạt động thiết thực, phù hợp với điều kiện thực tế, tránh phô trương, hình thức. Đó có thể là gìn giữ tiếng nói, chữ viết, phong tục tốt đẹp; bảo tồn di tích, phát huy nghệ thuật truyền thống; xây dựng nếp sống văn minh và tạo thêm không gian sinh hoạt văn hóa cho người dân. Quan trọng nhất là để Nhân dân thực sự được tham gia, sáng tạo và thụ hưởng.
Văn hóa cũng là sợi dây gắn kết các dân tộc, tôn giáo và các tầng lớp Nhân dân. Tôn trọng sự đa dạng văn hóa, phát huy những giá trị chung tốt đẹp sẽ góp phần củng cố đồng thuận xã hội, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Khi văn hóa hiện diện trong từng việc làm, từng mối quan hệ, niềm tin và sự gắn bó trong cộng đồng cũng được bồi đắp.
Đối với cán bộ, đảng viên, phát huy sức mạnh văn hóa trước hết phải thể hiện qua trách nhiệm nêu gương, đạo đức công vụ, phong cách gần dân, trọng dân và tinh thần phục vụ Nhân dân. Mỗi cấp ủy, chính quyền cần quan tâm lãnh đạo, tạo điều kiện để văn hóa phát triển hài hòa với kinh tế, xã hội; đồng thời khắc phục biểu hiện hình thức, lãng phí trong tổ chức hoạt động văn hóa.
Kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất là dịp nhìn lại chặng đường phát triển của văn hóa cách mạng Việt Nam. Từ dấu mốc năm 1946 đến Ngày Văn hóa Việt Nam hôm nay, tư tưởng văn hóa soi đường vẫn mang ý nghĩa thời sự. Gìn giữ bản sắc, chăm lo xây dựng con người, đưa những giá trị tốt đẹp vào đời sống chính là cách thiết thực để văn hóa tiếp tục bồi đắp sức mạnh dân tộc, góp phần xây dựng đất nước phát triển nhanh, bền vững.
Thái Văn Khởi
