Kỷ niệm 120 năm Ngày sinh đồng chí Phạm Hữu Lầu (1906-2026) là dịp ôn lại cuộc đời hoạt động cách mạng kiên trung của một nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và cách mạng Việt Nam. Hơn 30 năm hoạt động cách mạng, trải qua nhiều cương vị và hai lần tù đày, đồng chí có nhiều đóng góp quan trọng đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Nổi bật là đồng chí đóng góp công sức to lớn gây dựng cơ sở cách mạng, phát triển tổ chức cộng sản và góp phần xây dựng các Đảng bộ ở Nam Kỳ trong những năm đầu thành lập Đảng.
Đồng chí Phạm Hữu Lầu duyệt một đơn vị Vệ quốc đoàn đang thực hiện nhiệm vụ phòng thủ tỉnh lị Sa Đéc vào đầu năm 1946. Ảnh: TL
Sinh năm 1906 tại làng Hòa An, tổng An Tịnh, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Đéc (nay thuộc phường Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp), Phạm Hữu Lầu sớm chứng kiến cảnh áp bức của chế độ thực dân và nỗi khổ của người dân mất nước. Từ những năm 1925-1926, đồng chí đã tham gia phong trào yêu nước, truy điệu chí sĩ Phan Chu Trinh, đòi ân xá Phan Bội Châu và từng bước tiếp cận những tư tưởng cách mạng tiến bộ.
Tháng 9/1928, Phạm Hữu Lầu gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, trở thành một trong những nhân cốt lãnh đạo Chi hội ở Cao Lãnh. Trên cương vị Chi hội trưởng, đồng chí tích cực tuyên truyền, vận động quần chúng, tổ chức đấu tranh chống áp bức, bóc lột. Qua thực tiễn phong trào, uy tín của tổ chức cách mạng được nâng lên, lực lượng được mở rộng, tạo điều kiện cho tư tưởng cộng sản từng bước bén rễ trong công nhân, nông dân và các tầng lớp yêu nước tại địa phương.
Tháng 10/1929, đồng chí Phạm Hữu Lầu trở thành một trong những đảng viên An Nam Cộng sản Đảng đầu tiên ở Nam Kỳ, đồng thời là đảng viên An Nam Cộng sản Đảng đầu tiên ở tỉnh Sa Đéc. Tháng 11/1929, đồng chí được bầu làm Bí thư Chi bộ An Nam Cộng sản Đảng đầu tiên tại ấp Hòa Lợi, làng Hòa An. Đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành những hạt nhân cộng sản đầu tiên ở địa bàn Nam Kỳ, góp phần tạo cơ sở chính trị, tổ chức cho phong trào cách mạng phát triển mạnh mẽ hơn.
Cuối năm 1929, thực hiện chủ trương “vô sản hóa”, Phạm Hữu Lầu đến Đề-pô xe lửa Dĩ An hoạt động trong công nhân. Đồng chí trực tiếp tuyên truyền, giác ngộ lý tưởng cộng sản, vận động công nhân đấu tranh, qua đó góp phần đưa đến sự ra đời của Chi bộ Đảng và tổ chức Công hội đỏ tại xí nghiệp xe lửa Dĩ An. Hoạt động này thể hiện rõ năng lực tổ chức thực tiễn của đồng chí, đồng thời góp phần gắn phong trào công nhân với lý tưởng cách mạng vô sản, xây dựng lực lượng nòng cốt cho phong trào cách mạng.
Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập ngày 03/02/1930, đồng chí Phạm Hữu Lầu được đề cử tham gia Ban Chấp hành Trung ương lâm thời. Trên cương vị Ủy viên Trung ương, đồng chí có nhiều hoạt động trong chỉ đạo thành lập các Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam ở Nam Kỳ; góp phần hoàn tất quá trình thống nhất tổ chức Đảng trên phạm vi cả nước và thúc đẩy phong trào đấu tranh cách mạng tại miền Nam.
Đóng góp của đồng chí Phạm Hữu Lầu trong thời kỳ này có ý nghĩa đặc biệt. Đảng vừa ra đời, hệ thống tổ chức còn non trẻ, nhiều địa bàn chưa có cơ sở vững chắc, trong khi chính quyền thực dân tăng cường đàn áp. Trong hoàn cảnh đó, việc hình thành các chi bộ, Đảng bộ và xây dựng được đội ngũ đảng viên tại cơ sở có ý nghĩa quyết định đối với việc giữ vững và phát triển phong trào.
Từ Cao Lãnh, Sa Đéc đến Dĩ An và nhiều địa bàn Nam Kỳ, hoạt động của đồng chí góp phần đưa chủ trương, đường lối cách mạng đến với quần chúng; từng bước tạo dựng các hạt nhân chính trị, củng cố mối liên hệ giữa tổ chức Đảng với công nhân, nông dân. Những cơ sở được gây dựng trong thời kỳ này trở thành một bộ phận quan trọng trong nền móng của phong trào cách mạng Nam Bộ những năm sau đó.
Tháng 7/1930, trên đường chuẩn bị sang Hồng Kông dự Hội nghị Trung ương, đồng chí Phạm Hữu Lầu bị mật thám Pháp bắt. Trước những thủ đoạn mua chuộc, dụ dỗ và tra tấn, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết, không khai báo tổ chức. Bị kết án tù chung thân và đày ra Côn Đảo, đồng chí cùng các đảng viên biến nhà tù thành nơi rèn luyện bản lĩnh, học tập lý luận và tổ chức đấu tranh.
Sau khi được ân xá năm 1936, Phạm Hữu Lầu tiếp tục hoạt động cách mạng, tham gia báo Dân chúng, lãnh đạo đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ tại Sài Gòn, Cao Lãnh và một số địa bàn khác. Cuối năm 1939, đồng chí bị bắt lần thứ hai và tiếp tục bị đày ra Côn Đảo. Hai lần tù đày không làm lay chuyển ý chí của người chiến sĩ cộng sản. Trong tù, đồng chí tiếp tục tổ chức học tập, đoàn kết tù nhân, tham gia cứu tế, bảo vệ sinh mạng nhiều tù chính trị.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đồng chí trở về đất liền và tiếp tục được giao nhiều trọng trách: Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến - Hành chính tỉnh Sa Đéc, Khu ủy viên Khu 8, Bí thư Tỉnh ủy Mỹ - Tân - Gò, Ủy viên Ủy ban Kháng chiến - Hành chính Nam Bộ, Giám đốc Sở Công an Nam Bộ... Trên từng cương vị, đồng chí tiếp tục tham gia xây dựng tổ chức Đảng, củng cố chính quyền cách mạng, phát triển lực lượng và lãnh đạo phong trào kháng chiến.
Dấu ấn của đồng chí càng rõ nét khi tháng 10/1954, đồng chí được bầu làm Ủy viên Thường vụ, Phó Bí thư Xứ ủy Nam Bộ; từ tháng 6/1957 giữ chức Quyền Bí thư Xứ ủy. Đây là giai đoạn phong trào cách mạng miền Nam đứng trước những thử thách vô cùng khắc nghiệt. Cùng tập thể Xứ ủy, đồng chí tập trung giữ gìn lực lượng, củng cố cơ sở Đảng, chống chính sách “tố cộng, diệt cộng” của địch; đồng thời linh hoạt vận dụng sự chỉ đạo của Trung ương, từng bước chuyển phương thức đấu tranh phù hợp với tình hình thực tế.
Có thể thấy, xuyên suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, công tác xây dựng tổ chức Đảng là một dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp của đồng chí Phạm Hữu Lầu. Từ gây dựng chi bộ đầu tiên ở quê hương, xây dựng cơ sở trong công nhân, tham gia chỉ đạo thành lập các Đảng bộ ở Nam Kỳ đến giữ trọng trách ở Xứ ủy Nam Bộ, đồng chí luôn gắn nhiệm vụ tổ chức Đảng với xây dựng lực lượng và phát triển phong trào quần chúng.
Ngày 16/12/1959, đồng chí Phạm Hữu Lầu qua đời tại Phnôm Pênh, Campuchia, khi phong trào cách mạng miền Nam đang ở thời điểm gay go. Ngày 10/5/2024, Bộ Chính trị công nhận đồng chí là lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và cách mạng Việt Nam.
Những cống hiến của đồng chí Phạm Hữu Lầu đối với sự nghiệp cách mạng, nhất là trong xây dựng tổ chức Đảng ở Nam Kỳ, là một phần đáng trân trọng trong lịch sử hình thành và trưởng thành của Đảng. Tấm gương về bản lĩnh chính trị, lòng trung thành, năng lực tổ chức, tinh thần tận tụy và sự hy sinh của đồng chí vẫn còn nguyên giá trị, góp phần giáo dục các thế hệ cán bộ, đảng viên về trách nhiệm xây dựng Đảng vững mạnh từ cơ sở, gắn bó mật thiết với Nhân dân và hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.
Việt Cường
