Giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật trong thời đại số hóa

Nhân Ngày Pháp luật Việt Nam (9/11) hãy cùng nhau bàn về một thuật ngữ cốt lõi mà có thể nhiều người chưa hiểu hết ý nghĩa của nó: “thượng tôn pháp luật”. Trong bối cảnh internet và mạng xã hội phát triển như hiện nay, người dân được tiếp cận nhiều loại thông tin và cũng có những đòi hỏi về các quyền tự do, dân chủ nhưng không phải ai cũng biết tôn trọng pháp luật và ứng xử theo quy định của pháp luật. Do đó, tăng cường tuyên truyền, giáo dục về ý thức thượng tôn pháp luật là yêu cầu cấp thiết trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN hiện nay.     
1. Lịch sử và ý nghĩa của Ngày Pháp luật Việt Nam (9/11)
Ngày 9/11/1946, Quốc hội khóa I của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử dân tộc, đặt nền tảng pháp lý quan trọng đầu tiên để khẳng định quyền tự do, dân chủ và độc lập của nhân dân Việt Nam. 
Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 sau khi ban hành đã chính thức chọn ngày 9 tháng 11 hằng năm là Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Ngày này không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh Hiến pháp và pháp luật mà còn là đợt sinh hoạt chính trị - pháp lý sâu rộng, nhắc nhở mọi cán bộ, đảng viên và nhân dân về trách nhiệm sống và làm việc theo quy định của pháp luật.
2. Thượng tôn pháp luật là nguyên tắc cốt lõi của Nhà nước pháp quyền
Thượng tôn pháp luật là việc đặt Hiến pháp và pháp luật lên trên hết, pháp luật được dùng để điều chỉnh tất cả các hành vi xử sự của mọi cá nhân, tổ chức; trong đó mọi cá nhân, tổ chức (và kể cả Nhà nước) đều phải tôn trọng, tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật, không ai được phép đứng ngoài hay đứng trên pháp luật. 
* Nội dung cơ bản của thượng tôn pháp luật:
Một là bình đẳng trước pháp luật: Mọi công dân không phân biệt giàu nghèo, địa vị, dân tộc hay chức vụ đều có quyền và nghĩa vụ tuân theo pháp luật như nhau.
Hai là quyền lực bị giới hạn bởi pháp luật: Các cơ quan nhà nước và cán bộ công chức có thẩm quyền chỉ được làm những gì pháp luật cho phép.
Ba là ý thức tự giác: Mỗi công dân cần chủ động tìm hiểu, học tập, chấp hành quy định và tôn trọng quyền lợi hợp pháp của người khác.
Bốn là xử lý nghiêm minh: Mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải bị phát hiện, ngăn chặn và xử lý công bằng theo đúng quy định, không có ngoại lệ.
Ngày nay tinh thần thượng tôn pháp luật phải được hiểu rộng hơn, không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ thụ động, mà còn đòi hỏi sự chủ động sử dụng pháp luật, bảo vệ và đưa pháp luật vào mọi khía cạnh của cuộc sống. Một trong những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền là phải bảo đảm dân chủ trong đời sống chính trị - xã hội. Để các quyền tự do, dân chủ của người dân được thực hiện cần có sự bảo đảm và bảo vệ từ phía Nhà nước. Thượng tôn pháp luật chính là cẩm nang xuyên suốt dành cho đội ngũ cán bộ, công chức và nhân dân để thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình theo quy định của pháp luật. Cụ thể: 
•    Đối với bộ máy nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức: Pháp luật là công cụ kiểm soát quyền lực, đảm bảo mọi quyết định quản lý đều minh bạch, công tâm và vì lợi ích nhân dân. Cán bộ phải là những người tiên phong làm gương trong thực thi pháp luật nghiêm minh, “thượng tôn pháp luật” từ hành vi công vụ nhỏ nhất đến các quyết định quản lý vĩ mô. 
•    Đối với Nhân dân: Pháp luật là lá chắn bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mỗi cá nhân, đồng thời xác định rõ nghĩa vụ đối với Nhà nước. Ý thức tự giác chấp hành pháp luật của mỗi người dân là điều kiện căn bản để hình thành một xã hội trật tự, kỷ cương. Bên cạnh nghĩa vụ, người dân cũng có các quyền của mình, việc biết cách sử dụng đúng lúc, đúng chỗ các quyền của mình đồng thời biết tôn trọng các quyền của người khác chính là thước đo văn minh của toàn xã hội.
Như vậy, thượng tôn pháp luật không phải là khái niệm trừu tượng, mà được thể hiện qua chính hành vi ứng xử văn minh và trách nhiệm của từng cá nhân mỗi ngày. Đây chính là nguyên tắc cốt lõi trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN mà chúng ta đang hướng tới.
3. Đổi mới giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số 
Trong thời đại số hoá như hiện nay, thông tin được truyền đi nhanh chóng và sự xuất hiện của mạng xã hội cũng làm thay đổi cơ bản cách thức tiếp nhận và trao đổi thông tin giữa người với người. Những vụ việc bùng nổ trên mạng xã hội thời gian qua cho thấy làn ranh giữa tiếp nhận, chia sẻ thông tin với bịa đặt, xuyên tạc, bôi nhọ hoặc đưa tin để “câu view”, “câu like” đôi khi không được nhận thức rõ ràng. Cách tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật như trước đây đã không còn phù hợp trong bối cảnh mới. Do đó cần chuyển từ “giáo dục ý thức pháp luật” sang “giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật”. Sự chuyển dịch này là cần thiết, thể hiện bước tiến về chất trong tư duy quản lý nhà nước và xây dựng nền văn hóa pháp lý.
3.1. Sự khác biệt giữa giáo dục ý thức pháp luật với giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật 
Giáo dục ý thức pháp luật: Tập trung vào việc cung cấp kiến thức cho đối tượng biết luật quy định gì, điều gì được làm, điều gì bị cấm và hình phạt ra sao. Điều này dễ dẫn đến tâm lý tuân thủ đối phó, chỉ chấp hành khi có lực lượng chức năng giám sát, hoặc tìm cách “lách luật” khi thấy kẽ hở. 
Giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật: Đưa pháp luật trở thành giá trị chuẩn mực tối cao hướng dẫn mọi hành vi. Pháp luật không còn là công cụ cưỡng chế bên ngoài mà trở thành niềm tin, nhu cầu tự thân và lẽ sống của mỗi cá nhân. Ở mức độ này, cá nhân không chỉ tự giác chấp hành ngay cả khi không ai giám sát, mà còn có tinh thần chủ động đấu tranh bảo vệ tính nghiêm minh của pháp luật. Từ đây sẽ dần hình thành văn hoá pháp lý của một xã hội văn minh, tiến bộ.
Xem bảng so sánh sau đây để thấy rõ sự khác biệt: 
    

Vì sao phải thực hiện sự chuyển dịch này?
    - Thứ nhất, pháp luật chỉ thực sự sống khi trở thành văn hóa pháp lý. Nếu dừng ở mức “biết luật”, xã hội vẫn phải chi trả chi phí rất lớn cho công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. 
    - Thứ hai, nâng cao tính hiệu lực của Nhà nước pháp quyền. Một Nhà nước pháp quyền chỉ vận hành hiệu quả khi cả bộ máy công quyền lẫn mọi tầng lớp nhân dân đều coi Hiến pháp và pháp luật là giới hạn tối thượng, không ai được đứng trên hoặc đứng ngoài pháp luật.
    Hiện nay, không gian mạng là môi trường phản ánh rõ nhất khoảng cách giữa “biết luật” và “thượng tôn pháp luật”. Mặc dù Luật An ninh mạng và các quy định liên quan đã được phổ biến rộng rãi, các hành vi vi phạm vẫn diễn ra phức tạp, phổ biến qua các vụ việc như: xúc phạm danh dự, nhân phẩm (tung tin đồn thất thiệt, bôi nhọ cá nhân, “bạo lực mạng”); lừa đảo và đánh cắp thông tin (giả mạo cơ quan chức năng, phát tán mã độc, mua bán dữ liệu cá nhân); lan truyền thông tin xấu độc (chia sẻ tin giả chưa qua kiểm chứng vì mục đích câu view hoặc thiếu hiểu biết)… Dưới góc nhìn ý thức thượng tôn pháp luật, nguyên nhân của các vi phạm trên bắt nguồn từ:
    Một là tâm lý “ẩn danh” và “vô hình”. Trên không gian mạng, nhiều người cho rằng không ai biết mình là ai, dẫn đến việc buông lỏng chuẩn mực đạo đức và pháp lý mà họ vẫn giữ trong đời thực, cho phép mình vô tư bình luận, đánh giá thậm chí xúc phạm người khác mà không sợ phải chịu trách nhiệm.
    Hai là sự tuân thủ mang tính đối phó. Nhiều cư dân mạng biết có Luật An ninh mạng nhưng vẫn vi phạm vì cho rằng khả năng bị phát hiện thấp, hoặc chế tài chưa đủ sức đe dọa trực tiếp tới họ ngay lập tức.
    Ba là xem nhẹ giá trị của pháp luật trên mạng. Hiện tượng coi mạng xã hội là “vùng đất tự do tuyệt đối”, nơi cảm xúc và quan điểm cá nhân được đặt cao hơn các quy định pháp lý mà quên mất rằng mỗi cú click chuột đều để lại dấu vết.
3.2. Giải pháp đổi mới giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật trong thời đại số hoá
Một là chuyển đổi nội dung giáo dục pháp luật từ “cấm đoán” sang “trách nhiệm công dân số”. Không chỉ tuyên truyền bài học làm sai sẽ bị phạt bao nhiêu tiền hay đi tù bao lâu, mà cần xây dựng bộ quy tắc ứng xử văn minh trên không gian mạng. Giáo dục người dân hiểu rằng: Sự tôn trọng quyền riêng tư, danh dự của người khác trên mạng chính là tôn trọng pháp luật và cũng là tôn trọng chính mình.
Hai là xây dựng môi trường thượng tôn pháp luật từ các KOLs và người có ảnh hưởng. Yêu cầu các cá nhân có ảnh hưởng trên mạng xã hội nêu gương trong việc tuân thủ pháp luật, phát ngôn có trách nhiệm, không tiếp tay cho thông tin sai lệch. Khuyến khích cán bộ, công chức nêu gương trong việc tích cực chia sẻ chủ trương, quan điểm của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, những mô hình hay, những việc làm tốt trên tài khoản mạng xã hội của mình.
Ba là kết hợp giáo dục với công nghệ và xử lý nghiêm minh. Ứng dụng AI và dữ liệu lớn để phát hiện nhanh các hành vi vi phạm. Việc xử lý công khai, minh bạch các vụ việc vi phạm trên mạng sẽ củng cố niềm tin của nhân dân vào tính nghiêm minh của pháp luật, cho thấy không gian mạng không phải là vùng cấm mà không có pháp luật ngự trị. Mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải bị phát hiện, ngăn chặn và xử lý công bằng theo đúng quy định. 
Bốn là minh bạch hoá và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan Nhà nước. Công khai, minh bạch hoạt động của cơ quan Nhà nước và cán bộ, công chức; gắn liền tinh thần thượng tôn pháp luật với đạo đức công vụ. Bổ sung kênh giao tiếp giữa Nhà nước và công dân thông qua các tài khoản chính thức (fanpage) của cơ quan Nhà nước trên các trang mạng xã hội sẽ giúp truyền thông điệp nhanh, chính xác từ phía Nhà nước đồng thời tiếp nhận góp ý trực tiếp từ các bình luận của người dân. Có biện pháp ngăn chặn nguy cơ lạm quyền hoặc tuỳ tiện trong thực thi nhiệm vụ quyền hạn được giao; thực hiện triệt để nguyên tắc “cán bộ công chức chỉ được làm những gì mà luật cho phép” nhằm hạn chế các cơ quan Nhà nước và cán bộ, công chức tuỳ tiện đặt ra các quy định cấm đoán nằm ngoài phạm vi của luật.
Năm là hình thành thói quen, thái độ và ứng xử trên tinh thần thượng tôn pháp luật. Mỗi người dân cần chủ động tìm hiểu các quy định liên quan trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của mình (như Luật An ninh mạng, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ, Luật Đất đai...), loại bỏ tư duy “lách luật” hay giải quyết tranh chấp bằng cảm tính. Thượng tôn pháp luật trên không gian mạng nghĩa là: Dù bàn phím nằm trong tay bạn và không ai nhìn thấy bạn, nhưng giới hạn của pháp luật và đạo đức vẫn luôn hiện diện.

Ths. Phan Thị Hoàng Mai

Trường Chính trị Tôn Đức Thắng tỉnh An Giang