Ngày 15/5/1941, tại thôn Nà Mạ, xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, Hội Nhi đồng Cứu quốc - tổ chức tiền thân của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh được thành lập. Từ dấu mốc thiêng liêng ấy đến nay, chặng đường 85 năm xây dựng, trưởng thành của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh là hành trình vẻ vang, gắn liền với lịch sử đấu tranh cách mạng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của dân tộc Việt Nam. Đây cũng là hành trình Đảng, Nhà nước, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và toàn xã hội không ngừng chăm lo, giáo dục, bồi dưỡng lớp măng non - những chủ nhân tương lai của đất nước.
Bác Hồ với các cháu thiếu niên, nhi đồng. Ảnh: TL
Ngay từ khi thành lập, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đặc biệt quan tâm đến công tác thiếu niên, nhi đồng; xác định đây là lực lượng kế tục sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Tháng 10/1930, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ nhất đã đề cập việc thành lập các tổ chức thiếu nhi cách mạng và giao cho Đoàn Thanh niên phụ trách. Đến Hội nghị Trung ương lần thứ 8, tháng 5/1941, trong bối cảnh cả dân tộc đang sục sôi tinh thần đoàn kết chống thực dân, phát xít, giành độc lập tự do, Đảng quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh. Cùng với khí thế cách mạng ấy, Hội Nhi đồng Cứu quốc ra đời, hoạt động theo tôn chỉ “Dự bị đánh Tây, đánh Nhật, làm cho Việt Nam hoàn toàn độc lập”.
Ngày đầu thành lập, Đội Nhi đồng Cứu quốc chỉ có 5 đội viên đầu tiên: Nông Văn Dền, bí danh Kim Đồng; Nông Văn Thàn, bí danh Cao Sơn; Lý Văn Tinh, bí danh Thanh Minh; Lý Thị Nì, bí danh Thủy Tiên và Lý Thị Xậu, bí danh Thanh Thủy. Trong đó, Kim Đồng được bầu làm đội trưởng. Từ đội ngũ ban đầu còn rất nhỏ bé ấy, dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự phụ trách của Đoàn Thanh niên, tổ chức Đội đã không ngừng phát triển, lớn mạnh, trở thành mái nhà chung của thiếu niên, nhi đồng cả nước.
Qua các thời kỳ cách mạng, tổ chức Đội nhiều lần đổi tên phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ và nguyện vọng của thiếu nhi, như Đội Nhi đồng Cứu quốc, Đội Thiếu niên Tháng Tám, Đội Thiếu niên Tiền phong Việt Nam. Đến ngày 30/01/1970, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ra Nghị quyết cho Đội được mang tên Bác Hồ kính yêu: Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh. Tên gọi ấy không chỉ là niềm vinh dự lớn lao, mà còn là lời nhắc nhở thiêng liêng đối với các thế hệ đội viên phải luôn phấn đấu học tập, rèn luyện, làm theo 5 điều Bác Hồ dạy, xứng đáng là con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ.
Trong các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thiếu nhi Việt Nam đã có nhiều đóng góp thiết thực, tuy nhỏ bé về tuổi đời nhưng lớn lao về tinh thần yêu nước. Các em tham gia làm liên lạc, trinh sát, bảo vệ trật tự trị an, lao động tiết kiệm, xóa mù chữ, góp phần vào thắng lợi chung của cách mạng. Nhiều tập thể thiếu nhi anh hùng như Đội Thiếu niên du kích Đình Bảng, Đội Thiếu nhi Bát Sắt, Đội Thiếu nhi Thành Huế, Đội Thiếu nhi Đồng Tháp Mười đã lập nhiều thành tích xuất sắc. Cùng với đó, những tấm gương sáng ngời như Kim Đồng, Dương Văn Nội, Phạm Ngọc Đa, Vừ A Dính, Nguyễn Bá Ngọc… đã trở thành biểu tượng đẹp về lòng dũng cảm, đức hy sinh và tinh thần yêu nước của thiếu nhi Việt Nam.
Trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, các phong trào thiếu nhi đã lan tỏa mạnh mẽ, khơi dậy ý chí, trách nhiệm và tình yêu Tổ quốc trong mỗi đội viên. Những phong trào như “Trần Quốc Toản”, “Vì miền Nam ruột thịt”, “Việc nhỏ, chí lớn, chống Mỹ cứu nước”, “Nghìn việc tốt thực hiện 5 điều Bác Hồ dạy” đã trở thành dấu ấn sâu sắc trong lịch sử Đội. Thực hiện lời dạy của Bác: “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình”, các thế hệ thiếu nhi đã góp phần bằng những việc làm cụ thể, thiết thực, vừa học tập, rèn luyện, vừa tham gia phục vụ kháng chiến, gìn giữ hòa bình, xây dựng quê hương, đất nước.
Bước vào thời kỳ xây dựng đất nước, tổ chức Đội tiếp tục khẳng định vai trò trong giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, bồi dưỡng nhân cách cho thiếu niên, nhi đồng. Các phong trào “Kế hoạch nhỏ”, “Nói lời hay, làm việc tốt”, “Hành quân theo bước chân những người anh hùng”, “Về với cội nguồn”, “Vì điểm tựa tiền tiêu”, “Áo lụa tặng bà”, “Địa chỉ nghĩa tình”… đã thu hút đông đảo thiếu nhi tham gia. Từ phong trào “Kế hoạch nhỏ”, nhiều công trình có ý nghĩa đã được hình thành như Nhà máy nhựa Thiếu niên Tiền phong, Đoàn tàu lửa chạy trên đường sắt Thống Nhất, Khách sạn Khăn quàng đỏ và hàng nghìn công trình khác trên cả nước. Đó là minh chứng sinh động cho tinh thần tuổi nhỏ làm việc nhỏ, góp sức vào việc lớn của đất nước.
Trải qua 85 năm xây dựng và trưởng thành, Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh đã trở thành một bộ phận quan trọng trong lịch sử Đảng, lịch sử dân tộc và lịch sử Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh. Với những đóng góp to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Đội đã vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Hồ Chí Minh năm 1981, Huân chương Sao Vàng năm 2001, Huân chương Lao động hạng Nhất năm 2021. Những phần thưởng ấy là sự ghi nhận xứng đáng đối với nỗ lực, cống hiến của các thế hệ đội viên, thiếu niên, nhi đồng và đội ngũ cán bộ phụ trách Đội trong cả nước.
Trong bối cảnh đất nước phát triển mạnh mẽ, hội nhập quốc tế sâu rộng và đẩy mạnh chuyển đổi số, tổ chức Đội tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, phù hợp với nhu cầu, đặc điểm của thiếu nhi thời đại mới. Hiện nay, tổ chức Đội có hơn 15 triệu đội viên, thiếu niên, nhi đồng; hơn 26.000 giáo viên làm Tổng phụ trách Đội trong các trường học, cùng đông đảo cán bộ phụ trách thiếu nhi ở địa bàn dân cư, cán bộ chuyên trách và cộng tác viên. Hệ thống cung, nhà thiếu nhi, trung tâm hoạt động thanh thiếu nhi tiếp tục phát huy vai trò trong chăm lo, giáo dục, tạo môi trường lành mạnh để thiếu nhi học tập, vui chơi, rèn luyện và phát triển toàn diện.
Những năm gần đây, Đảng, Nhà nước tiếp tục ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em. Việc triển khai Luật Trẻ em năm 2016, Chỉ thị số 28-CT/TW của Bộ Chính trị về tăng cường công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em, cùng nhiều chương trình hành động quốc gia vì trẻ em đã tạo cơ sở quan trọng để công tác Đội và phong trào thiếu nhi phát triển vững chắc. Trên nền tảng đó, quan điểm “Xây dựng Đội là xây dựng Đoàn trước một bước” tiếp tục được khẳng định, tạo động lực để tổ chức Đội đổi mới mạnh mẽ, nâng cao chất lượng hoạt động trong nhà trường, địa bàn dân cư và cả các trường ngoài công lập.
Cuộc vận động “Vì đàn em thân yêu” được triển khai sâu rộng, huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội chăm lo cho thiếu nhi, nhất là trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo. Nhiều công trình, mô hình thiết thực như không gian đọc sách, sân chơi thiếu nhi, ngôi nhà Khăn quàng đỏ, tủ sách cộng đồng, chương trình “Xuân sẻ chia - Tết yêu thương”, “Đêm hội trăng rằm - Lồng đèn thắp sáng ước mơ”, “Thắp sáng ước mơ thiếu nhi Việt Nam”, “Nối vòng tay thương” đã góp phần hỗ trợ vật chất, tinh thần, tiếp thêm niềm tin để các em vượt khó vươn lên.
Phong trào “Thiếu nhi Việt Nam thi đua làm theo 5 điều Bác Hồ dạy” tiếp tục là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong công tác Đội. Các phong trào, sân chơi như “Nghìn việc tốt”, “Kế hoạch nhỏ”, “Thiếu nhi Việt Nam - Học tập tốt, rèn luyện chăm”, “Mỗi tuần một câu chuyện đẹp, một cuốn sách hay, một tấm gương sáng”, “Em yêu lịch sử Việt Nam”, “Em yêu biển đảo quê hương” đã góp phần giáo dục truyền thống, bồi dưỡng đạo đức, lý tưởng, tình yêu quê hương, đất nước cho thiếu nhi. Cùng với đó, các mô hình “Học kỳ trong Quân đội”, “Học kỳ Công an”, hoạt động trải nghiệm, rèn luyện kỹ năng sống giúp thiếu nhi nâng cao tính tự lập, ý thức kỷ luật, tinh thần tập thể và khả năng thích ứng với thực tiễn.
Trong giai đoạn mới, công tác Đội ngày càng chú trọng giáo dục khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, ngoại ngữ, chuyển đổi số và văn hóa đọc. Các sân chơi “Thiếu nhi Việt Nam - Vươn ra thế giới”, “Thiếu niên Việt Nam - Công dân toàn cầu”, các cuộc thi STEM, AI, Robics, “Sáng tạo thanh thiếu niên, nhi đồng toàn quốc” đã góp phần nuôi dưỡng đam mê khoa học, phát hiện tài năng trẻ, hình thành tư duy sáng tạo và năng lực hội nhập cho thiếu nhi Việt Nam. Đồng thời, các mô hình Hội đồng trẻ em, Câu lạc bộ tư vấn, trợ giúp trẻ em, Phiên họp giả định “Quốc hội trẻ em” tạo không gian để trẻ em được lắng nghe, bày tỏ ý kiến, tham gia vào những vấn đề liên quan đến mình.
Kỷ niệm 85 năm Ngày thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh (15/5/1941 - 15/5/2026), là dịp để ôn lại truyền thống vẻ vang, tri ân các thế hệ cán bộ phụ trách Đội, đội viên, thiếu nhi đã góp sức xây dựng tổ chức Đội ngày càng vững mạnh. Đây cũng là dịp khẳng định trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền, nhà trường, gia đình và toàn xã hội trong chăm lo, giáo dục, bảo vệ trẻ em. Phát huy truyền thống 85 năm đầy tự hào, thiếu niên, nhi đồng Việt Nam hôm nay nguyện tiếp tục học tập tốt, rèn luyện chăm, nuôi dưỡng ước mơ, hun đúc lý tưởng, sáng tạo không ngừng, xứng đáng là con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ; sẵn sàng tiếp bước cha anh, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa phồn vinh, hạnh phúc.
Việt Cường
