Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (02/8/1726 - 02/8/2026) là dịp để mỗi người Việt Nam thành kính tưởng nhớ, tri ân một nhà bác học lớn, một nhân cách văn hóa tiêu biểu của dân tộc. Ba thế kỷ đã đi qua, nhưng di sản tư tưởng, học thuật cùng tinh thần hiếu học, thực học, trọng dụng hiền tài và khát vọng phụng sự đất nước của ông vẫn mang giá trị sâu sắc, góp phần bồi đắp sức mạnh văn hóa, trí tuệ và khát vọng phát triển Việt Nam trong thời đại mới.
Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại tỉnh Hưng Yên.
Lê Quý Đôn sinh ngày 02/8/1726, tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Thuở nhỏ, ông có tên Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường. Sinh trưởng trong một gia đình khoa bảng, với tư chất thông minh, ý chí học tập bền bỉ và khả năng tiếp thu tri thức đặc biệt, Lê Quý Đôn sớm nổi tiếng là thần đồng. Trên con đường khoa cử, ông liên tục đạt thành tích xuất sắc và trở thành Tam nguyên Bảng nhãn khi tuổi đời còn rất trẻ.
Ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng của triều Lê - Trịnh, trực tiếp khảo sát nhiều vùng đất, tham gia quản lý đất nước, giáo dục, ngoại giao và nghiên cứu học thuật. Ở mỗi cương vị, ông đều thể hiện tinh thần trách nhiệm đối với quốc gia, quan tâm đến đời sống Nhân dân và đau đáu trước vận mệnh đất nước. Năm 1760, ông tham gia đoàn sứ bộ Đại Việt sang nhà Thanh; bằng kiến thức uyên bác và năng lực ứng xử, giao lưu học thuật, ông góp phần thể hiện vị thế, bản sắc và trình độ văn hiến của Đại Việt trước học giả, quan lại và sứ thần các nước đương thời.
Lê Quý Đôn được hậu thế đặc biệt kính trọng bởi ông là một trong những học giả có kiến thức bách khoa tiêu biểu nhất trong lịch sử Việt Nam thời trung đại. Những công trình ông để lại bao quát nhiều lĩnh vực: triết học, lịch sử, địa lý, văn học, giáo dục, kinh tế, nông nghiệp, thiên văn, phong tục, chế độ điển chương… Các tài liệu hiện còn thống kê hơn 40 bộ sách của ông, trong đó nhiều tác phẩm có giá trị lớn như: “Vân đài loại ngữ”, “Kiến văn tiểu lục”, “Đại Việt thông sử”, “Phủ biên tạp lục”, “Toàn Việt thi lục”, “Bắc sứ thông lục”, “Quần thư khảo biện”…
Trong các tác phẩm đó, “Vân đài loại ngữ” được xem như một bộ bách khoa thư lớn của Việt Nam thời trung đại, tập hợp và hệ thống hóa một khối lượng tri thức phong phú về tự nhiên và xã hội. “Kiến văn tiểu lục” chứa đựng nhiều tư liệu quý về lịch sử, văn hóa, địa lý đất nước. “Đại Việt thông sử” góp phần quan trọng trong nghiên cứu lịch sử dân tộc. Đặc biệt, “Phủ biên tạp lục” cung cấp những tư liệu lịch sử có giá trị về quá trình quản lý, khai thác quần đảo Hoàng Sa của Nhà nước Việt Nam. Đây là một trong những nguồn sử liệu quan trọng góp phần khẳng định chủ quyền lâu đời của Việt Nam đối với biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc.
Điều đáng quý hơn cả trong di sản Lê Quý Đôn là tinh thần học thuật gắn chặt với thực tiễn. Ông đề cao “thực học”, không bằng lòng với cách học thiên về ghi nhớ kinh sách mà luôn chú trọng quan sát, khảo cứu, tổng hợp, đối chiếu và vận dụng tri thức vào đời sống. Từ những chuyến đi thực tế, từ công việc quản lý và nghiên cứu, ông tích lũy nguồn tư liệu đồ sộ để suy ngẫm về tổ chức xã hội, phát triển kinh tế, giữ gìn kỷ cương, giáo dục con người và bảo vệ quốc gia. Tại Hội thảo khoa học quốc gia “Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn - Di sản và giá trị thời đại” ngày 30/7/2026, các nhà khoa học tiếp tục khẳng định tầm vóc học thuật bách khoa, tư duy vượt trước thời đại cùng những giá trị trong tư tưởng của ông về trọng dụng hiền tài, giáo dục, quản trị quốc gia và phát triển đất nước.
Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam trao Nghị quyết của UNESCO vinh danh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn cho lãnh đạo tỉnh Hưng Yên, tại Lễ kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.
Tầm vóc và giá trị vượt thời gian của Lê Quý Đôn ngày càng được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng UNESCO ở Samarkand, Uzbekistan, UNESCO chính thức thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Sự kiện không chỉ là niềm tự hào về một danh nhân của dân tộc, mà còn thể hiện sự đánh giá cao của quốc tế đối với những đóng góp của Việt Nam trên các lĩnh vực khoa học, văn hóa và giáo dục; qua đó góp phần quảng bá chiều sâu văn hiến, trí tuệ và hình ảnh con người Việt Nam với thế giới.
Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Lê Quý Đôn vì thế đã trở thành một sự kiện văn hóa có ý nghĩa quốc gia và quốc tế. Tối 31/7/2026, Lễ kỷ niệm cấp quốc gia được tổ chức tại Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên. Cùng với lễ kỷ niệm là chuỗi hoạt động phong phú như hội thảo khoa học quốc gia, triển lãm di sản, xuất bản và giới thiệu các công trình, phát hành tem bưu chính, tổ chức các hoạt động khuyến học, tu bổ khu lưu niệm và quảng bá di sản Lê Quý Đôn tới bạn bè quốc tế. Triển lãm “Di sản của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn” riêng trong dịp này giới thiệu gần 200 hình ảnh, tài liệu, hiện vật, tư liệu Hán Nôm, mộc bản, văn bia và sách cổ.
Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn ra đời, một lần nữa khẳng định thời gian càng làm nổi bật giá trị của một trí tuệ lớn đã dành cả cuộc đời cho học thuật và đất nước. Từ những trang sách được viết cách đây hàng thế kỷ, tinh thần ham học hỏi, khát vọng mở mang tri thức và ý thức phụng sự dân tộc của ông vẫn tiếp tục truyền cảm hứng cho các thế hệ người Việt Nam. Phát huy di sản Lê Quý Đôn chính là tiếp nối truyền thống hiếu học và văn hiến của cha ông, biến tri thức thành nguồn lực phát triển, khơi dậy ý chí tự cường, sức sáng tạo và khát vọng cống hiến, góp phần xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc trong kỷ nguyên phát triển mới.
Việt Cường
