Đồng chí Hồ Văn Mừng, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang, kiểm tra công tác vận hành Trung tâm Phục vụ hành chính công đặc khu Phú Quốc. Ảnh: AGO
Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, gồm cấp tỉnh và cấp xã, phường, đặc khu, là bước cải cách quan trọng trong tổ chức bộ máy nhà nước. Việc không tổ chức cấp huyện không chỉ nhằm giảm đầu mối, bớt tầng nấc trung gian mà còn hướng tới nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, đưa chính quyền gần dân, sát dân và phục vụ nhân dân tốt hơn. Thực tiễn bước đầu cho thấy mô hình mới đã tạo ra nhiều chuyển biến tích cực, đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu mới về đội ngũ cán bộ, phân cấp, phân quyền, hạ tầng số và công tác thông tin, tuyên truyền.
Từ tinh gọn tổ chức đến đổi mới phương thức quản trị
Mô hình chính quyền địa phương hai cấp làm thay đổi đáng kể cơ cấu tổ chức và phương thức vận hành của chính quyền địa phương. Khi giảm một tầng nấc trung gian, quan hệ chỉ đạo, điều hành giữa cấp tỉnh và cấp cơ sở có điều kiện trực tiếp, rõ ràng và nhanh hơn. Đây là tiền đề để khắc phục một phần tình trạng chồng chéo, kéo dài quy trình xử lý công việc, đồng thời nâng cao trách nhiệm của chính quyền cấp xã, phường.
Tuy nhiên, ý nghĩa của mô hình hai cấp không chỉ nằm ở việc “bỏ một cấp chính quyền”. Quan trọng hơn là sự thay đổi về tư duy quản trị, phương thức điều hành và cung ứng dịch vụ công. Chính quyền cơ sở trở thành cấp trực tiếp giải quyết phần lớn những vấn đề gắn với đời sống hằng ngày của người dân. Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tổ chức bộ máy gọn hơn mà phải bảo đảm bộ máy sau sắp xếp hoạt động thực chất, thông suốt, hiệu quả.
Mô hình mới cũng tạo điều kiện thúc đẩy xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, tăng cường ứng dụng công nghệ, sử dụng dữ liệu và cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Người dân và doanh nghiệp vì thế phải thực sự trở thành trung tâm của quá trình cải cách hành chính.
Những chuyển biến bước đầu
Qua thực tế triển khai, một trong những kết quả rõ nét là việc chỉ đạo, điều hành có điều kiện được rút ngắn. Chủ trương, chính sách từ cấp tỉnh được triển khai trực tiếp xuống xã, phường; những vấn đề phát sinh tại cơ sở có thể được phản ánh, xử lý nhanh hơn. Trách nhiệm của chính quyền cấp cơ sở theo đó cũng được xác định rõ hơn.
Việc tinh gọn tổ chức còn tạo điều kiện cơ cấu lại nguồn lực phục vụ hoạt động của bộ máy. Khi giảm một phần chi phí vận hành thường xuyên, nguồn lực có thể được bố trí hợp lý hơn cho đầu tư hạ tầng, bảo đảm an sinh xã hội và giải quyết những nhu cầu thiết thực của người dân. Tuy nhiên, hiệu quả này chỉ thực sự phát huy khi việc quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn lực được thực hiện khoa học, minh bạch, phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Một chuyển biến đáng chú ý khác là động lực thúc đẩy chuyển đổi số. Yêu cầu xử lý khối lượng công việc lớn hơn ở cấp cơ sở buộc các cơ quan hành chính phải tăng cường sử dụng công nghệ, khai thác dữ liệu và giải quyết hồ sơ trên môi trường số. Nếu được đầu tư đồng bộ, chuyển đổi số có thể góp phần giảm thời gian đi lại, chi phí thực hiện thủ tục hành chính, đồng thời nâng cao khả năng giám sát, đánh giá hiệu quả công vụ.
Cùng với đó, tính chủ động của cấp xã, phường được nâng lên. Trong mô hình mới, cán bộ cơ sở không chỉ thực hiện nhiệm vụ theo phân công mà còn phải chủ động hơn trong tổ chức thực hiện, giải quyết những vấn đề phát sinh và chịu trách nhiệm về kết quả công việc. Đây vừa là áp lực, vừa là cơ hội thúc đẩy đổi mới tác phong, lề lối làm việc của đội ngũ cán bộ, công chức.
Đối với công tác giáo dục lý luận chính trị, thực tiễn vận hành mô hình mới cũng đặt ra yêu cầu phải đổi mới nội dung và phương pháp. Việc giảng dạy không thể chỉ dừng lại ở truyền đạt nghị quyết, quy định mà cần giúp người học hiểu bản chất của những thay đổi trong tổ chức bộ máy, nhận diện những vấn đề phát sinh từ thực tiễn và biết vận dụng vào công việc cụ thể. Qua đó, lý luận chính trị được gắn chặt hơn với thực tiễn quản trị ở cơ sở.
Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn
Bên cạnh kết quả bước đầu, quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp vẫn còn một số khó khăn cần tiếp tục tháo gỡ.
Trước hết là vấn đề tư tưởng, tâm lý của một bộ phận cán bộ, công chức trong quá trình sắp xếp tổ chức, thay đổi vị trí việc làm và môi trường công tác. Những băn khoăn liên quan đến công việc, chế độ, chính sách là vấn đề cần được quan tâm đúng mức. Nếu công tác tư tưởng không được tiến hành kịp thời, cùng với việc thực hiện chính sách chưa đầy đủ hoặc thiếu nhất quán, có thể ảnh hưởng đến tâm lý và chất lượng thực thi nhiệm vụ.
Thứ hai, áp lực công việc đối với cấp xã, phường tăng lên đáng kể. Nhiều nhiệm vụ trước đây qua cấp huyện nay được chuyển trực tiếp về cơ sở, trong khi năng lực chuyên môn, quản trị và kỹ năng số của đội ngũ cán bộ giữa các địa bàn chưa đồng đều. Nếu không kịp thời đào tạo, bồi dưỡng và bố trí nhân lực hợp lý, tình trạng quá tải có thể trở thành điểm nghẽn trong vận hành bộ máy.
Thứ ba, hạ tầng công nghệ và hệ thống dữ liệu ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu. Trang thiết bị, đường truyền, phần mềm nghiệp vụ và khả năng liên thông dữ liệu nếu thiếu đồng bộ sẽ làm chậm quá trình xử lý hồ sơ, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả cung cấp dịch vụ công. Chuyển đổi số vì vậy không thể chỉ dừng ở việc đưa thủ tục lên môi trường mạng mà phải gắn với chuẩn hóa quy trình, liên thông dữ liệu và nâng cao năng lực sử dụng công nghệ của cán bộ.
Thứ tư, công tác thông tin, tuyên truyền cần đi trước và bám sát những vấn đề người dân quan tâm. Những thay đổi lớn về tổ chức bộ máy, địa giới quản lý, thẩm quyền giải quyết thủ tục nếu không được thông tin đầy đủ, dễ hiểu có thể dẫn đến băn khoăn hoặc hiểu chưa đúng. Trong điều kiện mạng xã hội phát triển mạnh, thông tin thiếu chính xác, xuyên tạc càng có khả năng tác động đến nhận thức xã hội. Vì vậy, tuyên truyền phải kịp thời, chính xác, cụ thể, lấy những vấn đề thực tiễn làm nội dung trọng tâm.
Một vấn đề khác có tính nền tảng là phân cấp, phân quyền. Khi giao thêm nhiệm vụ cho cơ sở nhưng thẩm quyền, nguồn lực và điều kiện thực hiện không tương xứng, cán bộ khó chủ động giải quyết công việc. Phân cấp do đó phải gắn với phân quyền, nguồn lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình; tránh tình trạng trách nhiệm đã giao nhưng thẩm quyền chưa rõ hoặc nguồn lực chưa bảo đảm.
Một số giải pháp nâng cao hiệu quả vận hành
Để mô hình chính quyền địa phương hai cấp tiếp tục vận hành ổn định, hiệu quả, trước hết cần đổi mới công tác thông tin, tuyên truyền. Nội dung tuyên truyền phải ngắn gọn, dễ hiểu, gắn trực tiếp với quyền lợi, nghĩa vụ và những thay đổi trong cách thức giải quyết công việc của người dân. Qua đó, tạo sự thống nhất trong nhận thức, củng cố đồng thuận xã hội đối với quá trình sắp xếp và tổ chức lại bộ máy.
Cùng với đó, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở theo hướng đào tạo đúng vị trí việc làm và sát yêu cầu thực tế. Trọng tâm là năng lực quản trị, kỹ năng xử lý công việc, sử dụng công nghệ, giao tiếp hành chính và tinh thần phục vụ nhân dân. Cán bộ cấp xã, phường phải vừa nắm chắc chuyên môn, vừa có khả năng phối hợp, xử lý tình huống và khai thác hiệu quả các nền tảng số.
Việc hoàn thiện thể chế, nhất là quy định về phân cấp, phân quyền, cần được thực hiện đồng bộ với quá trình vận hành mô hình. Các quy định phải bảo đảm rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm, dễ thực hiện và phù hợp với điều kiện của từng địa phương. Giao nhiệm vụ cần đi đôi với giao quyền và bố trí nguồn lực tương xứng, đồng thời tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát kết quả thực hiện.
Đầu tư hạ tầng số và cơ sở dữ liệu cũng là yêu cầu cấp thiết. Cần từng bước hình thành hệ thống dữ liệu dùng chung, kết nối, chia sẻ giữa các cơ quan; hạn chế việc người dân phải cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có. Hạ tầng số đồng bộ sẽ là nền tảng để rút ngắn quy trình, giảm thủ tục trung gian và nâng cao chất lượng dịch vụ công.
Bên cạnh đó, cần thực hiện đầy đủ, kịp thời chế độ, chính sách đối với cán bộ chịu tác động của quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy. Đây không chỉ là yêu cầu bảo đảm quyền lợi chính đáng mà còn có ý nghĩa quan trọng trong ổn định tư tưởng, duy trì động lực làm việc và tạo đồng thuận trong đội ngũ.
Kết luận
Mô hình chính quyền địa phương hai cấp là sự thay đổi lớn trong tổ chức và phương thức hoạt động của chính quyền địa phương. Vì vậy, quá trình triển khai khó tránh khỏi những vấn đề phát sinh cần tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện. Điều quan trọng là phải nhận diện đúng những điểm nghẽn, kịp thời tháo gỡ khó khăn và không ngừng nâng cao năng lực của cấp cơ sở.
Tinh gọn tổ chức mới chỉ là điều kiện ban đầu. Giá trị thực chất của cải cách phải được thể hiện bằng chất lượng hoạt động của bộ máy sau sắp xếp: công việc được giải quyết nhanh hơn, trách nhiệm rõ hơn, cán bộ gần dân và phục vụ tốt hơn, người dân thuận lợi hơn khi thực hiện thủ tục hành chính. Đó cũng chính là thước đo quan trọng nhất đối với hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong thực tiễn.
ThS. Huỳnh Lê Phong, ThS. Nguyễn Thị Cẩm Hường
Trung tâm Chính trị phường Rạch Giá
